75 jaar autosnelweg in Nederland

5 juni 2012, Hans Buiter

Het is 75 jaar geleden dat de allereerste autosnelweg van Nederland werd geopend,  een twaalf km lang traject van Voorburg naar Zoetermeer. Het was aanvankelijk een bescheiden stukje weg. Ook de opening op 15 april 1937 was bescheiden.  Slechts enkele bestuurders en ingenieurs waren erbij aanwezig. En ook de belangstelling van automobilisten was bescheiden. Acht auto’s maakten na de opening gebruik van de nieuwe verbinding.

Waarom werd de eerste autosnelweg hier gebouwd? Het was toeval. In 1929 besloot de minister van Waterstaat dat een nieuw tracé nodig was ter vervanging van de bestaande Rijksweg 12 tussen Utrecht, Gouda en Den Haag met zijn kronkelig verloop en tracé dat deels over smalle dijken liep. Toen in 1933 / 34 het besluit viel om autosnelwegen te gaan aanleggen,  was dit het eerste tracé dat werd uitgevoerd als dit wegtype. Dit ging niet zonder slag of stoot. Rijkswaterstaat, maar ook de ANWB was aanvankelijk geen voorstander van autosnelwegen. Verbetering aan de bestaande wegen had voor beide organisaties prioriteit.

De allereerste autosnelwegen werden in Italië gebouwd. Vanaf 1923 stelden Autostrada automobilisten in staat van Milaan naar de Noord-Italiaanse meren te rijden. In 1926 bezocht een Nederlandse delegatie de Italiaanse Autostrada tijdens het Vijfde Internationale Wegencongres. Het idee van autosnelwegen op zich vonden de Nederlanders goed, zowel vanwege de veiligheid, als vanwege de economische voordelen. Het Italiaanse voorbeeld wekte echter weerstand.  De financiële rentabiliteit van deze tolwegen was onduidelijk, terwijl de Nederlandse delegatie de kaarsrechte, in het landschap ingegraven wegen saai vonden. En de reclameborden langs de weg vonden ze lelijk. Tot overmaat van ramp bleken de chauffeurs van de touringcars met de excursiegangers tijdens de lunch ruim van de wijn te drinken. ‘Waardoor verschillende daarvan in een zoodanige overmoedige stemming waren gekomen, dat de tocht voor een groot deel ontaardde in een race van een 70 á 80 autobussen met een snelheid van 80 tot zelf 90 km.’, volgens  H.W.O. de Bruijn, secretaris van de wegencommissie van de ANWB –KNAC. Het  Italiaanse voorbeeld was in antireclame veranderd.     

Pas zeven jaar later besloot de minister na een intensieve lobby voor autosnelwegen de verbinding Den Haag  – Utrecht als autosnelweg uit te voeren. De nieuwe weg werd niet gebouwd als tolweg zoals in Italië, maar met belastinggeld betaald. Hij was alleen toegankelijk voor gemotoriseerd verkeer en zou worden uitgevoerd met drie rijbanen. Eén rijbaan voor elke richting en een wisselrijbaan in het midden. Na kritiek van de automobielorganisaties paste Rijkswaterstaat een ontwerp toe met twee rijbanen in elke richting in midden van elkaar gescheiden door een berm met een heg  Een noviteit was een doorlopende ‘parkeerberm’ waarvan de nieuwe autosnelweg was voorzien. Vanaf 1936 hadden ook de allereerste Duitse Autobahnen dergelijke middenbermen, maar parkeerbermen waren nog nergens toegepast. In Duitsland en Italië konden automobilisten alleen uitwijken naar parkeerplaatsen.

In de jaren erna werd gestaag aan de nieuwe Rijksweg 12 doorgewerkt, totdat in 1939 Utrecht was bereikt. De weg kende verscheidene bruggen om vaarwegen op het tracé ongelijksvloers te kruisen waardoor de weg enigszins golfde  De nieuwe weg ademde rust en ruimte. Automobilisten kwamen er geen bespannen wagens, fietsers of trams tegen zoals op veel van de bestaande doorgaande wegen. Daarnaast kende de nieuwe weg geen aanliggende bebouwing zoals de meeste bestaande rijkswegen. Automobilisten hadden op de nieuwe autosnelweg hierdoor een wijds uitzicht op het omringende landschap.

In 1937 organiseerde het Nederlands Wegencongres een excursie over de nieuwe autosnelweg. De deelnemers waren zeer onder de indruk Na bezichtiging van de weg kregen de 200 deelnemers een glas chocomel aangeboden door de Nutricafabriek in Zoetermeer. Het verslag repte van een attentie ‘die bijzonder werd gewaardeerd’. Chocomel in plaats van wijn. Het verschil met de Italiaanse excursie was groot. En symbolisch. De aangelegde autosnelweg was aangepast aan de Nederlandse omstandigheden en wensen. Ruimte, overzicht en landschappelijke inpassing, daar ging het de ontwerpers van de Nederlandse autosnelweg om.  

Rust en ruimte zijn op de Nederlandse autosnelweg tegenwoordig steeds minder te vinden. Niet alleen is het gebruik van het nieuwe wegtype veel sterker toegenomen dan de ontwerpers hadden verwacht, maar ook de samenstelling van het verkeer is anders. Terwijl de ontwerpers de autosnelwegen ontwierpen met het langeafstandsverkeer in gedachten hadden, wordt een groot deel van het net wordt nu benut voor ritten over relatief korte afstanden, tot 40 km. Met name rond de grote steden is het daardoor erg druk op de autosnelweg.

Nieuwe opgaven vragen om nieuwe antwoorden. 

 snelweg 1937

Rust en ruimte op de eerste snelweg van Nederland (foto Rijkswaterstaat)

 

Hans Buiter is verenigingshistoricus van de ANWB

Tot en met 20 augustus is in bezoekerscentrum ‘de Rotonde’ van het ANWB-hoofdkantoor in Den Haag (Wassenaarseweg 220) de tentoonstelling ’75 jaar Autosnelweg’ te zien. De toegang is gratis. Openingstijden: maandag t/m vrijdag, 9.00 – 17.30 uur, zaterdags 9.00 – 17.00 uur

Terug..

Reageren

Naam:
Email:
Reactie:

* Alle velden zijn verplicht

Herhaal de letters en cijfers (om automatische berichten te voorkomen)

This form is generated by FormHandler