Van genialiteit, lef en hufterigheid: aardolie als bindmiddel van de twintigste eeuw (Deel 1)

27 mei 2014, Nil Disco

Deel 1


Deterdingmetfamilie-1928

Henri Deterding met vrouw en dochters, 1928 - National Portrait Gallery.

Een van de charmes van werken in opdracht van de Stichting Historie der Techniek is de niet aflatende veelzijdigheid. Er is om de haverklap gelegenheid om je te verdiepen in weer een nieuw domein van techniek en samenleving. Voor mij was dat een paar jaar geleden de wondere wereld van de internationale luchtkartering en aardobservatie vanwege een gedenkboek voor het ITC in Enschede. Vorig jaar zat ik in de olie. Er moest content worden geleverd voor een smartscreen presentatie over de jubileumvraag waarom Shell in 1914 een onderzoekslaboratorium in Amsterdam Noord had gesticht. Nu is het weer de VINEX en Leidsche Rijn. 

Hier wil ik mij beperken tot de olie en met name tot Shell. Voor de vroege geschiedenis van Shell is de bron bij uitstek nog steeds F.C. Gerretsons monumentale Geschiedenis der Koninklijke. Gerretson was historicus en hoogleraar, maar ook lid van de raad van bestuur van de Koninklijke en secretaris van de hoogste baas, Henri Willem August Deterding – niet bepaald een waarborg voor onbevangen geschiedschrijving. Voeg daarbij Gerretsons rechts-nationalistische inslag en zijn voorzitterschap van de openlijk fascistische Nationale Unie en je kan je afvragen – zoals velen ook hebben gedaan - hoe waarheidsgetrouw de Geschiedenis van de Koninklijke eigenlijk kan zijn.

Deterding wordt door Gerretson in ieder geval neergezet als een soort kruising tussen Superman en een sluwe captain of industry à la Rockefeller. Gerretson beschrijft hoe Deterding, gezegend met onuitputtelijke energie, meedogenloosheid, onverschrokkenheid, een feilloos geheugen en scherp bedrijfseconomisch inzicht, het in beginsel wankele oliebedrijfje uit Sumatra tot de grootste oliemacht van de wereld op wist te bouwen. Gerretson zet weliswaar kanttekening bij de kribbige en autocratische Deterding van zijn laatste jaren als Shell directeur, maar dat valt bij zijn bewondering voor 's-mans eerdere wapenfeiten in het niet.

Je zou denken dat dit een typisch geval van hagiografisch hielenlikken was, maar niets blijkt minder waar. De bewondering voor Deterding was nagenoeg universeel. Niet voor niets droeg een biografie uit 1938 van de hand van Glyn Roberts de titel The Most Powerful Man in the World. Eerder al, in 1914, werd Deterding aangeprezen bij de toenmalige Lord of the Britse Admiralty, een jonge Winston Churchill, in de volgende gloedvolle bewoordingen:

"He is Napoleon and Cromwell rolled into one. He is the greatest man I ever met. …Napoleonic in his audacity: Cromwellian in his thoroughness! …Placate him, don't threaten him!  Make a contract with him for his fleet of 64 oil tankers in case of war. Don't abuse the Shell Company. [He] has a son at Rugby or Eton and has bought a big property in Norfolk and [is] building a castle!  Bind him to the land of his adoption!"

De schrijver was Admiral Fisher van de Royal British Navy, vurig pleitbezorger van de overgang van kolen naar olie voor de aandrijving van de Britse vloot. Hij probeerde,  met succes, Churchill te overtuigen om ook met de Royal Dutch/Shell (een deels buitenlandse onderneming en daarom suspect) een contract voor olielevering te sluiten. Niet voor niets benadrukte Fisher de klassieke Britse levensstijl van de in 1906 naar Engeland verkaste Deterding. Churchill was niet minder dan Fisher in de ban van de Amsterdamse landverhuizer en zorgde niet alleen voor een contract, maar ook zoals Fisher had geopperd voor een Britse honorary knighthood die hem in 1920 werd verleend.

 Detering groep

Werkbezoek van Detering aan de Astra-Romana, een Romeense oliemaatschappij dat in 1911 door Koninklijke Shell is aangekocht, jaren 30 - eigendom van Shell

In latere jaren verklaarde Sir Henri zijn succes in wat prozaïscher termen. Survival in de olie business was volgens hem een simpele kwestie van eten of opgegeten worden en aangezien de roofdieren (met name Rockefeller's Standard Oil) groot, sterk en vooral niets ontziend waren, had hij geen andere keuze dan zelf ook groot, sterk en vooral niets ontziend te worden – survival by hook or by crook. Die instelling maakte hem – en zijn Koninklijke – tot de grootste in hun bedrijfstak. Hij kwalificeerde zichzelf als een "higher simpleton" waarmee hij doelde op het feit dat hij bij alle beslissingen eigenlijk maar een simpele vraag stelde: "Wordt hiermee het bedrijfsresultaat van de onderming gebaat of niet?"  In zijn eigen visie was hij bovenal accountant gebleven.

Rockefeller en zijn Standard Oil, mede dankzij Ida Tarbell en de Amerikaanse "trust busters" bleek uiteindelijk en tot ieders verbazing een tamelijk eenvoudig te slechten hindernis. Maar dit resultaat was alleen mogelijk dankzij het feit dat de Koninklijke rond 1900 leveringscontracten sloot met de Rothschilds, destijds uitbaters van omvangrijke olievelden en raffinaderijen in de buurt van Baku in toenmalig Rusland. Hier zou Deterding voor het eerst kennismaken met een tegenstander die nog meedogenlozer was dan zijn grote vriend uit Amerika, namelijk het internationale communisme.

In 1905 maakte een jonge Georgiër genaamd Jozef Jughasvili (later bekend geworden als Jozef Stalin) al furore in Baku als lokale propagandist en organisator voor de Russische Communistische Partij. De mede door zijn toedoen tot stand gekomen arbeidersopstand te Baku legde de olie uitvoer in 1905 een tijdlang plat en liet volgens Gerretson op Deterding een onuitwisbare indruk achter. Voor het eerst werd onze "higher simpleton" geconfronteerd met een tegenstander die niet alleen meedogenloos, maar in zijn ogen ook amoreel, te werk ging. Deze lieden hielden zich eenvoudigweg niet aan de regels van wat Rockefeller in een speelse bui "the big game" had genoemd; er waren met hen geen voordelige deals te sluiten. Win-win behoorde niet tot hun vocabulaire.


Lees hier het vervolg van de blog. 

 

Terug..

Reageren

Naam:
Email:
Reactie:

* Alle velden zijn verplicht

Herhaal de letters en cijfers (om automatische berichten te voorkomen)

This form is generated by FormHandler